Galiza terra e museo aberto de tipoloxías de muros e valados
Galiza terra de pedras, de canteiros, os ´arxinas´, caracterizada polo minifundismo, as leiras agras...divididas por diferentes sistemas: sebes vexetais, valados de madeira, muros de diferentes tipos de pedra. Mostrario dunha gran riqueza cultural
Galiza foi terra de castros, de tribos, de castelos e fidalgos, de parroquias e de leiras... propiedades do eu (que en latín dise ego). Territorios coutado, se non por ríos e montes, por valados feitos de diferentes xeitos, de sebes vexetais, de paus, de pedras... e sempre os inviolables marcos. Como moitos países da área panceltista, Irlanda é a que máis, coida, mima e promove culturalmente semellantes vestixios de épocas moi diferentes . Véxanse os campos de Ceide (condado de Mayo) do 3.700 aC. trátase de granxas do Neolítico.
E sempre o mundo céltico caracterizado polo minifundio, o couto da propiedade e cavilo na película, tamén de tema irlandés, “O Prado” (1990) de Jin Sheridan, drama arredor da defensa da leira familiar. Estruturas de delimitación que poñen a proba o maxín e a calidade da súa construción e dos seus construtores . Tema á espera dalgún traballo que xa debera traer entre mans as facultades de arquitectura. Como dos tipos de encintados ou xuntas, mentres que o esgrafiado, polo atractivo, xa se ten algo avanzado e ben que se agradece.
Expresan semellantes inquedanzas os cadernos de viaxe do arquitecto Antonio Palacios Ramil. Cartilla elemental do arquitecto, aprendendo das orixes para asentar a súa orixinalidade, tomando nota da sabedoría e das técnicas construtivas dos canteiros, ás que , como bo porriñés, de terras de pedra e de canteiros da preponderancia nos seus característicos xogos arquitectónicos, tan de base histórica. Sabendo que o mundo romano experimentou, innovou e espallou os sistemas de “opus”, de aparello e velaí as tipoloxías: quementicium, quadratum , incertum, reticulatum, spicatum, testaceum, vitattum, mixto....con ou sen cemento, de ladrillos, de pedra...pero a creatividade aínda da para máis.
Valados que mostran a sabedoría popular e tradicional, onde prevalece o utilitario, especialmente no agro, mentres que para a construcións de rango relixioso ou pacego, como fontes, panteóns, cruceiros, fachadas... “o fachedoso”, coidarase o traballo. Asuntos pouco tratados, enunciados si acaso, mesmo polos clásicos da etnografía galega, como Risco, Xocas, Taboada Chivite.... os que si se paran nos xeitos de erguer as paredes da casa, as limeiras, falsos arcos.... e non tanto nos muros que coutan o dominio agrario, os que van dende as simples divisións feitas con sebes vexetais, a valados de madeira, valium como palizada, estacada ou cerca ... até altos e poderosos muros dos diferentes xeitos de pedra, gra, lousa... Compre dicir que o vallum ten relación co palatio ou palatium, referido ao conxunto coutado por unha cerca ou estacada, a que da lugar ao distinguido nome de palatino e mesmo a pazo.
Cerco, parede, valado, valo, muro...son algúns dos nomes que se lle da a semellantes estruturas , as que poñen lindeiros e que se poden complementar co inamovible marco, estrema, cabo, cipo, fito, sinal... considerado sacro no ambiente popular, a fronteira, a raia, o que demarca, limita e pon termo a un terreo, a un sistema de herdanza, de repartición do terreo, co minifundismo pois. A concentración parcelaria acaba con semellantes paisaxes.
Dende as simples sebes vexetais, vimbios, loureiros.. .até valados e singulares muros
Bisbarras de Galiza que ofrecen singularidades nas estruturas destas partixas de terreo. Por exemplo na beiramar norte de Bergantiños, especialmente en Buño dos oleiros, atopamos exemplos de división con liñas de loureiros, uns tras outros u mesmo de carballas... e nas Mariñas, tanto coruñesas como lucenses, prevalece tamén as realizadas con elementos vexetais, neste caso sebes de espiño sobre un cómaro, terraplén, ou barreira de terra, que pode complementarse cun canle ou regueiro para a condución da auga. O vello camiño Inglés de Ferrol a Compostela , ao seu paso por Poulo en terras de Ordes, ofrece variedade rica en peches vexetais, alternando con muros sinxelos. Aliñamentos de loureiros, sabugueiros, ambos tan esenciais no curandeirismo tradicional, carballas que se esmoucaban para dar ramas e leña... e mesmo nos lugares húmidos os vimbios, de ramas esenciais para a cestería e atar as viñas e que no inverno poñen na paisaxe un colorido especial . Isto é o “bocage” (boscatge, como un sebe vexetal) que din os franceses, minifundismo de pequenos lameiros e agras, dividido por vexetacións. Creando un ecosistema de grandes vantaxes para o habitat de pequena fauna, depredadores de roedores. Na Bretaña véñense rexenerando estes vellos sistemas. No desembarco de Normandía estas gabias serviron de trincheira.
Sistemas diversos, cos que nos atopamos ao facer os camiños de Compostela: entre vieiros, congostras afundidas no terreo, no caso de chan de pedra luídas polo paso, marcadas as rodeiras do transitar de carros, entre os loureiros que dan sombra no verán e no inverno as follas, como tellas, protexen do chuviñar. Coutos abertos por variados tipos de cancela, mesmo con vedacións que impiden o paso dos animais...
Pola contra nos ribeiros ourensán predominan os muros de pedra , mesmo utilizada para achanzar as abas do monte mediante sólidos muros de contención, os socalcos, de pedra asentada a oso, de xeitos moi diferentes como de sistemas de acceso, chanzos moi curiosos. Faise patente aquí a herdanza construtiva castrexa. Precisamente os castros serviron aos paisanos como canteira na que subministrarse de pedra xa cortada. Esta probado que estes asentamentos da prehistoria “castraban” outeiros de interese xeoestratéxico, aproveitando o material resultante para as súas construción. Castros moitos deles significados polo aparello poligonal en moitos casos colocado de xeito en espicatum ou helicoidal, poligonal. Os castros son toda unha lección de sistemas construtivos con moi poucos medios: muros defensivos construídos en treitos lixeiramente achanzados para repartir o peso das masas, e entre parede interior e exterior recheo de arroallo... Sen faltar os máis sinxelos valados que aproveitan o cachote castrexo como ollamos nos camiños do entorno do Castro de Cameixa (Boborás)
A Terra Cha, a dos canteiros de Gaioso e Goiriz, tan bos construtores de muros como de panteóns coa filigrana deses seus gabletes, xunto co entorno de Lugo, ofrecen un gran mostrario de tipoloxías de valados, onde alterna a lousa e a pedra gra, incluso conxuntándose. Cada material condiciona o tipo de construción. Neste caso para separar propiedades úsanse grandes chantos, lisos, tamén alternando entre tramos, mesmo cun xeito de colocación triangular que reforza o sistema, como atopamos preto do ninfeo de Santalla de Bóveda .
Nalgúns outros casos, como en curros, foxos do lobo, nas alvarizas para protexer do oso as colmeas, o muro remátase con lousas cortantes colocadas en vertical para evitar paso de animais, sistema que nos lembraría o chevrón ou pedras afincadas que nalgúns castros complementaban o sistema defensivo de foxos e valados .
Nesa amplísima variedade atopamos núcleos como Lira, (Carnota), que ofrecen unha auténtica antoloxía de valados, en especial o que couta o singular hórreo: pedras facetadas, asentadas sen apenas notarse a liña de encontro entre as pedras, obra mestra que, de xeito insólito, nos remite aos muros incas cuzqueños
A terra dos arxinas, gremios de canteiros ambulantes, de Cerdedo e Cotobade, ofrece esa sabedoría construtiva, a que vai dende o simple picapedreiro aos aprendices e o mestre, sentir gremial que inspirou a masonería.. Dende a máis sinxelo construción á filigrana. Gremios ambulantes co seu verbo dos arxinas “latín dos canteiros”, linguaxe críptico, estudado Jorg Rodrigues Gómes ou Feliciano Trigo, con esa modélica e necesaria Escola de Canteiros de Pontevedra que todos en Galiza debemos coñecer, a que estende polo mundo saberes artesanais tan ancestrais como anovados.
Riqueza maltratada polos feismos : somiers de cancelas, parcheados de ladrillo e cemento, metendo asfalto até os alicerces, arame, postes e cableados . Saberes desconsiderados polas comisións territoriais de Patrimonio, esquecendo que os muros de pedra seca está consideradas pola Unesco como Patrimonio da Humanidade ( novembro do 2018).
3 ABRIL 2025