O rico patrimonio cultural das campás, cotizado bronce, enxordecido e en perigo
Introucción á historia das campás neste reino cristián que foi Galiza, a influencia de Compostela e da súa Torre da Berenguela. Así pois tamén terra de campaneiros, moitos deles cántabros de Transmiera, asociados a gemios de constructores ambulantes
Galiza, ten cerna espiritual e política en Compostela, con canto ela significa na cristiandade. Urbe nacida e medrada arredor do que se di o sartego do apóstolo Santiago, arrodeada de igrexarios, lugares de encontro. Espazos sacros, quizais cristianizando algo máis antigo, vencellados á casta e rango do poder. Templo e cemiterio coutado polo adro, ese espazo tan galego, herdo do atrium romano, a entrada á casa, ao templo, ao conxunto palatino, onde se veneraba ás divindades... e preto a casa reitoral. Sitio dende tempos románicos caracterizados pola súas torres erguidas ao ceo, no século XIX, complementadas con artísticos campaniles de ferro forxado, moitos deles en lamentable estado. Torre que significa o centro, a verticalidade do eixo erguido ao ceo, a solemnidade da presencia dun poder que convoca ao sobrenatural. Torres aberta no alto aos puntos cardinais, a fin de darlle voz ás campás .
Dende os inicios da metalurxia o son dos metais asociouse co celestial e así creáronse cimbalos, campaíñas e un xeito de marimbas para usos litúrxicos. Nas catacumbas do primeiro cristianismo valíanse de campás de man, sendo a partires do sc. VI, e coa orixe na Campania, cando as campás toman ese nome e se incorporaron aos igrexarios en torres exentas.
Inicialmente e para o aviso dos feles utilizaron mazos golpeando táboas - como aínda se fai nos mosteiros ortodoxos do Monte Athos - despois foi tanxendo láminas de ferro dobradas, buscando o oco do tronco-cono que deu orixe ás primeiras campás, maiores que as chocas do gando. Sabemos que as efémeras campás de ferro datan do sc. VI e as de bronce de finais do IX. Velaí que comunidades de herdo céltico irlandesas consideraban o báculo, os evanxeos e a campá portátil como símbolo episcopal. Campás para a convocatoria da comunidade , veneradas como reliquias, outorgándolle propiedades milagreiras. Para gardalas non faltaban pequenas arcas de bronce e prata labrada entre a característica filigrana de cordados. No Museo Nacional de Dublín e Nacional de Escocia, atopamos mostras desta arte celta-cristián.
Campás fundidas en bronce que presupón a aliaxe de estaño, cobre e chumbo. Os seus artífices eran campaneiros fundidores, gremios itinerantes, asociados a canteiros construtores. Moitos deles sagas familiares procedentes de Cantabria. Campás fundidas en fornos de barro e a pe de obra, tal como mostra a arqueoloxía no mosteiro berciano de Carracedo ...No Museo da Catedral da cidade suíza de Xenebra móstrannos o mesmo.
Campás que eran de diferentes tamaños e sons, as que mesmo presupoñen especialistas en tocalas, en saber o seu idioma, o signum, o código que explica o que pasa na colectividade: se o defunto é neno, mozo, vello, home, muller... e o repenique de arrebato se é de incendio, alerta, festa ou procesión... Tanxer que inspirou a Rosalía, velaí as campás de San Xián de Bastavales ou as de Anllóns, tamén cantadas polo bardo Eduardo Pondal...
Campás con poucas variacións de formas e si de tamaños: con inscricións referidas aos seus fundidores, promotores, párrocos, mesmo ao seu nome... á veces cos relevos das imaxes do patrón e da Santa Bárbara, patroa dos campaneiros. Tamén con xaculatorias e textos inscritos que serven para exorcisar o mal ambiente e por ser temidas pola bruxaría. Cavilemos en que as campás nacen da infernal fragua, para ser erguidas cara ao ceo e louvar a Deus. Campás que, aínda sendo en orixe dos primeiros anos do Románico, poucas quedan de entón, a non ser unha do sc. XIII no convento compostelán de San Paio de Antealtares... merecedora de mudarse por outra e aquela mostrarse no Museo conventual. Campás que teñen unha vida que non supera os trescentos anos: sometidas ás treboadas, ao raio ou ao desgaste dos golpes dos badalos ... As vellas e desmanteladas serán cotizado bronce, reaproveitado para fundirse novamente, e así foron para canóns nos tempos da francesada... como para outras novas campás. A despreocupación e falla de persoal que compre para os coidados dos elementos sustentantes, eixo, melena, como para o mesmo bronce, en templos e concellos, conduce ao triste estado da cuestión. Mesmo nesta sociedade , tan deshumanizada hai a quen molesta o seu tanxer. A Europa civiliza protexe e recrea sobre esta tradición tan súa.
Para enchouparse no tema recoméndase a lectura de “Campás e campaneiros” de Xerardo Dasairas Valsa (2004) ou “As campás galegas. Fundicións”(2013) de Celso García Alonso; mesmo na actualidade os traballo do camariñán Xosé Troiano e Estanislao de la Cigoña.
As campás de Compostela tanxen...seu son alóngase... tan lonxe...
Sabemos que no 997 Almanzor entra en Compostela, atópase co bispo Pedro de Mezonzo , facendo cargar a ombreiros de cristián as campas da catedral, para cargalas así até Córdoba ...No 1236 Fernando III o Santo devólveas, agora ás costas de musulmáns.
No 1117, anos do fachendoso bispo Xelmirez, os partidarios do rei Afonso VII préndelle lume á Torre das Campás, as que caen esnaquizándose. Solicítanse entón mestres campaneiros franceses para facer dous pares de campás, grandes e pequenas. Longa historia das campás, voz de Compostela , duna Galiza inzada de parroquias, terra pois de campás, de campaneiros fundidores, como de campaneiros destros en sabelas tanxer . Entón canto se facía en Compostela resoa no reino. Catedral que ergue a Torre Berenguela, co seu primeiro corpo do sc. XIII, mandada erguer polo dominico occitano, relixioso e guerreiro, Berenguel de Landoria. Torre e campá que non ten que ver coa moza e Raíña dona Berenguela, muller de Alfonso VII enterrada no Panteón Real , aínda que puidera pola sona da súa fermosura.
No 1483, Luis XI de Francia manda ao construtor Pedro de Muros erguer torres na catedral compostelá e encarga a Antonio Mortillón facer dúas campás “monstruosas” . Campás de con son choco e ferido que serán retiradas para fundir outras. Sabemos que daquela xa existía un reloxo ao coidado dun tal Guillén, substituído polo de Jacques Obones. No 1550 o bispo de Croacia Diego de Loaysa, bendicirá unha extraordinaria campá. Anos nos que en Compostela era sobranceira a fundición de Alonso Álvarez co seu aprendiz Pedro del Castillo, de Trasmiera, caste cántabra de solicitados construtores e fundidores. Historia dun facer e refacer campás que sigue: no 1648 encárgaselle tamén para a catedral unha campá a Marcos Merino, bergantiñán de Buño, a que, no 1655 é refundida por Antonio Solano de la Maza, Simón de Arna, Simón de la Cuesta , trasmeranos e o tolosano Francisco de Bordos.
Párrocos e fregueses miran a Compostela: Arredor de 1675 rematada a Torre das Campás baixo a dirección do mestre arquitecto, o céense Domingo de Andrade, renóvanse tamén as campás, refúndense entón as do Rei de Francia, do sc. XV. Intre no que aparece o campaneiro fundidor Mateo de Monasterio e o vello Simón de la Cuesta que funden , dúas veces, a campá grande e outras pequenas. A campá maior para o reloxo fundirase no 1678, encargando un reloxo ao flamenco Van Gorpe . Ao pe da Torre, na Quintana, Pedro de Guesmes, usando varias outras campás vellas da catedral fundirá a campá chamada Berenguela, de 6.500 quilos e nai de tantas lendas...o 24 de xullo de 1729 o seu son harmoniza coa cidade. O autor do reloxo é Andrés Antelo, 1831. O 7 de setembro de 1976 aquela campá Berenguela enmudece e en decembro de 1989 fúndese nos talleres de Eijsbouts, Asten, Holanda unha nova campá, xunto coa pequena dos cuarto, as que será erguidas con todos os honores en febreiro de 1990.
Tamén campás de reloxos que presiden fachadas de concellos, dalgúns colexios, de casonas de “americanos”, cotizadas obras de enxeñería. Non asumindo aínda a súa significación para levalas ao abandono, a roubalas e sumalas á desaparición de placas, esculturas, aldrabas ... a dignidade dun templo, dunha praza ou dunha casa.
7 MARZO 2025